ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆ

ಕಲೆ-ಸಂಸ್ಕøತಿ

 

ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕøತಿ

 
ಕರ್ನಾಟಕವು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕತಿಯೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ. ಒಂದು ನಾಡಿನ ಅಥವಾ ಪ್ರದೇಶದ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆಗಳು ಎಂದಾಗ, ಈವರೆಗೆ ಆ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆಗಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆಗಳು. ಈ ಸಾಧನೆಗಳು ಆ ನಾಡಿನ ಜನರ ಮೌಲ್ಯಗಳ ತಿರುಳು.


ವಾಸ್ತು ಕಲೆ

ತಾಳಗುಂದದ ಪ್ರಣವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ಯಾವುದೇ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುವಿನ ಬಗೆಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಬೆರಗು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ತಾಳಗುಂದದ ಪ್ರಣವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಸಮಕಾಲೀನ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪವೊಂದು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಬಹುತೇಕ ಶಾತವಾಹನ ಮತ್ತು ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುಗಳು ನಮಗೆ ದೊರೆತಿವೆ. ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತೂಪದ ಉತ್ಖನನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಿದ್ದು, ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಂಗಿಯ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಬಹುತೇಕ ಸ್ತೂಪದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ದೊರೆತಿದ್ದು, ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಅಶೋಕನ ಭಾವಶಿಲ್ಪವಿರುವ ಫಲಕವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಈಗ ಉಳಿದಿರುವ ತಾಳಗುಂದದ ಪ್ರಣವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗೃಹದ ಬಾಗಿಲುವಾಡಗಳು ಮಾತ್ರ ಕದಂಬರ ಕಾಲದ್ದು. ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳು ಕಾಲಾನಂತರದ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಸೇರ್ಪಡೆಗಳು. ಹಲಸಿಯಲ್ಲಿ ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ಬಸದಿಗಳಿವೆ.

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಆಗಿವೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ಗುಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳು ಆ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುಗಳ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ನಾಲ್ಕು ಗುಹಾಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಶಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ಎರಡು ಹಾಗೂ ಮೂರನೆಯವು ವೈಷ್ಣವು ಗುಹಾಲಯಗಳು. ಇವು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಭವ್ಯವೂ ಹೌದು. ಮೂರನೆಯ ಗುಹೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ. 578. ಅಂದರೆ ಮೊದಲ ಗುಹೆಯು ಕ್ರಿ.ಶ.ಸು.500ರ ವೇಳೆಗಾದರೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಕೊರೆದ ಗುಹೆಗಳು, ಅವುಗಳೊಳಗಿನ ಕಂಬಗಳು, ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನ ಬೋದಿಗೆಗಳು, ಗರ್ಭಗೃಹ, ಸುಖನಾಸಿ, ಮುಖಮಂಟಪ, ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವಾಲಯ ಭಾಗಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಆ ಕಾಲದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪರಿಣತಿಯ ಬಗೆಗೆ ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಾದಾಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮೀಪವಿರುವ ಐಹೊಳೆ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಆ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತು ತಜ್ಞರ ಸಾಧನೆಯ ಬಗೆಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಐಹೊಳೆಯಂತೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಗರ. ರಾವಳಫಡಿ ಗುಹೆಯಲ್ಲದೆ, ದುರ್ಗಗುಡಿ, ಗೌಡರಗುಡಿ, ಲಾಡ್ಖಾನ್ ಗುಡಿ, ಕೊಂತಿಗುಡಿ, ಚಕ್ರಗುಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇವೆ ಲ್ಲವೂ ಕ್ರಿ.ಶ. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಕಾಲದಿಂದ 9-10ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಒಂದೇ ಆವರಣದಲ್ಲಿವೆ. ನಾಗರ, ದ್ರಾವಿಡ ಮತ್ತು ವೇಸರ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬಹುತೇಕ ರಾಜಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುವ ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಕಾಲದ ಹಲವು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ತ್ರಿಭುವನಾಚಾರಿ ಎಂಬ ಶಿಲ್ಪಿಯು ದೇವಾಲಯದ ತೆಂಕಣ ದಿಶೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದವನೆಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಶಾಸನ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಬಾದಾಮಿಯ ಗುಹಾಲಯಗಳಲ್ಲದೆ ಮೇಗಣ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಣ ಶಿವಾಲಯಗಳು, ಮಾಲೆಗಿತ್ತಿ ದೇವಾಲಯ, ಭೂತನಾಥ ಗುಡಿಗಳ ಗುಂಪು ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ (ಹಿಂದಿನ ಲೋಕೇಶ್ವರ), ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ (ಹಿಂದಿನ ತ್ರೈಲೋಕೇಶ್ವರ), ಗಳಗನಾಥ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಆ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುರಚನೆಗಳ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ತನ್ನ ಉತ್ತಮಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರೆ ಉಳಿದ ಯಾವ ವಾಸ್ತುವಿನ ಬಗೆಗೂ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮತ್ತು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ನಿರ್ಮಾಣವೆಂದರೆ ಎಲ್ಲೋರಾದ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯ. ಸುಮಾರು 107 ಅಡಿ ಎತ್ತರ, 150 ಅಡಿ ಉದ್ದ ಮತ್ತು 100 ಅಡಿ ಆಗಲದ ಈ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಎಂದರೆ ಇದು ಒಂದು ಏಕ ಶಿಲಾ ದೇವಾಲಯ. ಸುಮಾರು 250 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನದಾಗಿದ್ದು ನಿರ್ಮಿತ ದೇವಾಲಯದ ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹ, ಮುಖಮಂಟಪ, ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವಾಲಯದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಅದ್ಭುತ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಉದಾಹರಣೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ನಂತರ ಆಳಿದ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಮಕಾಲೀನ ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಅತ್ಯಂತ ಉಚ್ಛಾ ್ರಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಆಯತಾಕಾರದ ತಳವಿನ್ಯಾಸವು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿತು. ಭಿತ್ತಿಯ ತುಂಬಾ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಶಿಲ್ಪಗಳು ತುಂಬಿ ತುಳುಕಿದ ಕಾಲ ಅದು. ಇಟಗಿ, ಕುರುವತ್ತಿ, ಲಕ್ಕುಂಡಿ, ಡಂಬಳ, ಚೌಡದಾನಪುರ, ಬಾಗಳಿ, ನಾಗಾಯಿ, ಗದಗ, ಸಿರಿವಾಳ, ಕುಕ್ಕನೂರು, ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು, ದೊಡ್ಡಗದ್ದವಳ್ಳಿ, ಅರಸೀಕೆರೆ, ಜಾವಗಲ್ಲು, ಸೋಮನಾಥಪುರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಇಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದಿಂದ ಏರು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪ್ರಯೋಗವು 11 ಮತ್ತು 12ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಕುರುವತ್ತಿ, ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು, ಕಿಕ್ಕೇರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿವಿಧ ದೇವಾಲಯಗಳ ಒಳಹೊರಗುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮದನಿಕಾ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಈಗಲೂ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿವೆ.

ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯಿತು. ಸುತ್ತಲೂ ಪ್ರಾಕಾರದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಜೊತೆಗೆ ದೇವಾಲಯಗಳ ವಿಸ್ತಾರವು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಹಂಪೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೊಸ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭವಾದರೂ ಇದ್ದ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಕಾರ್ಯ ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿರುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಹಂಪಿಯ ಹಜಾರ ರಾಮ ದೇವಾಲಯ, ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಆ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾಗಶಾಲೆ, ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪ, ಹಜಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾಗಗಳು ಅಂದಂದಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ.
ವಿಜಯನಗರ ಅರಸರ ಸಮಕಾಲೀನರಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ ಬಹಮನೀ ಸುಲ್ತಾನರು ಮತ್ತು ಆದಿಲ್ಷಾಹಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಂಪಿಯ ಕಮಲ ಮಹಲ್, ಬಿಜಾಪುರದ ಗೋಲ್ಗುಂಬಜ್, ಇಬ್ರಾಹಿಂರೋಜಾ ಮುಂತಾದ ಇಂಡೋ ಸಾರ್ಸೇನಿಕ್ ಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳ ಸೌಹಾರ್ದಯುತ ನೆಂಟಸ್ತಿಕೆಗೆ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ.

ಪಾಳೆಯಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಗಾರೆಯ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ದೇವಾಲಯಗಳ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳು ಗಾರೆಯಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿವೆ. ಮೈಸೂರು, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ, ನಂಜನಗೂಡು ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಕಾಲದ ಹಲವು ಒಳ್ಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಥಿಕ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಚರ್ಚುಗಳು ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿವೆ. ಇಂತಹ ಹಲವು ಚರ್ಚುಗಳನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು, ಮಂಗಳೂರು ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.