ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆ

ಕಲೆ-ಸಂಸ್ಕøತಿ

ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆ

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮಣ್ಣಿನ ಬೊಂಬೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾತವಾಹನರ ಅನೇಕ ಬೊಂಬೆಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಬನವಾಸಿಯ ನಾಗರಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪ, ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಅನೇಕ ಆಯಕ ಸ್ಥಂಭಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಯ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಬಾದಾಮಿಯ ಮೊದಲ ಗುಹೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಹದಿನೆಂಟು ಕೈಗಳ ನಟರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವು 5 ಅಥವಾ 6ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಐಹೊಳೆಯ ರಾವಳಫಡಿಯ ನಟರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವೂ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಒಂದು ಕಲಾಕೃತಿ. ಬಾದಾಮಿಯ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಶಿಲ್ಪಗಳೂ ಅಂದಿನ ಕಲಾವಿದರ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಭಿತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಶೈಲಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಕಲ್ಯಾಣಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳ ಒಳ ಮತ್ತು ಹೊರಭಾಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಲಂಕರಣಗೊಂಡವು. ಫಲವಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವು. ಆ ಕಾಲದ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಕುರುವತ್ತಿ, ಬೇಲೂರು, ಕಿಕ್ಕೇರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮದನಿಕಾ ಶಿಲ್ಪಗಳು ತುಂಬಾ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿನ ಮೂರ್ತಿ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರನನ್ನು ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. ಸುಮಾರು 58.5 ಆಡಿ ಎತ್ತರದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಸೌಂದರ್ಯ, ನೋಡುವವರ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುವ ಭವ್ಯ ಬಾಹುಬಲಿಯ ಮೂರ್ತಿಯು ಬೊಪ್ಪಣ ಪಂಡಿತ ಎಂಬ ಕವಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ `ಜಿನಶ್ರೀರೂಪಮಾತ್ಮೋಪಮಂ' ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಬಾಹುಬಲಿಯನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಹೋಲಿಸಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತೊಬ್ಷನಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಮೂರ್ತಿಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದವನು ಚಾವುಡಂರಾಯ ಎಂಬ ದಂಡನಾಯಕ.ಕೆತ್ತಿದ ಶಿಲ್ಪಿ ಯಾರು ಎಂದು ಈವರೆಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಕಳ, ಮೂಡುಬಿದರೆ, ಗೊಮ್ಮಟಗಿರಿ, ವೇಣೂರು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಮ್ಮಟ ಮೂರ್ತಿ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದವು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಉಗ್ರನರಸಿಂಹ, ಕಡಲೆಕಾಳು ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆಕಾಳು ಗಣಪತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಿಲ್ಪಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ.

ಚಿತ್ರ ಕಲೆ

ಪ್ರಾಗಿತಿಹಾಸ ಕಾಲದ ಜನರು ತಾವು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ರೇಖಾ ಚಿತ್ರಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ಚಿತ್ರಕಲೆಯು ಕ್ರಮೇಣ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿ, ಹಲವಾರು ದೇವಾಲಯಗಳ ಒಳ ಅಂಗಳದ ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಛಾವಣಿಯನ್ನೂ ಅಲಂಕರಿಸಿವೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ಮೂರನೆಯ ಗುಹಾಲಯದ ಒಳ ಛಾವಣಿ, ಹಂಪಿಯ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿನ ರಂಗಮಂಟಪದ ಒಳ ಛಾವಣಿ, ಬಿಜಾಪುರ, ಬೀದರ್ಗಳ ಹಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಜೈನಮಠದ ಹೊರ ಅಂಗಳ, ಸೀಬಿಯ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತಿನ್ನೂ ಹಲವೆಡೆ ಆಯಾ ಕಾಲದ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಕಲೆ

ದೇವಾಲಯಗಳ ಕಂಭಗಳು ಮತ್ತು ಹೊರಭಿತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಹಲವಾರು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಆಯಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿದ್ದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಕಲೆಯ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿಯಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ಮೊದಲ ಗುಹೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಎದುರಾಗುವ ಹದಿನೆಂಟು ಕೈಗಳ ನಟರಾಜನಿಂದಲೇ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಂತೂ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿವೆ.

ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಜರ ಆಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳು, ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಿದ್ದವು. ರಂಗಭೋಗದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಕಲೆಗಳು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಪಡೆದವು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ರಂಗಭೋಗಕ್ಕೆಂದೇ ಸೂಳೆಯರು, ಪಾತ್ರದವರು, ವಾದಕರು, ಗಾಯಕರು ಮತ್ತು ರಂಗಭೋಗದ ವಿದ್ಯಾವಂತರು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಆಯಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿದ್ದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಕಲೆಗಳ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳಂತೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನ ಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಈ ಕಲೆಗಳು ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಪಡೆದಿವೆ.


ಶಿಕ್ಷಣ

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಅವಕಾಶಗಳೇ ದೊರೆತಿವೆ. ಅಗ್ರಹಾರ, ಬ್ರಹ್ಮಪುರಿ, ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಮಠಗಳು ಅಥವಾ ಶಾಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರೌಢ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರಗಳಾದ ಘಟಿಕಾಸ್ಥಾನಗಳು ಅಂದಂದಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವೇದ ಖಂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವ ಬಾಲಕ್ಷರ ಶಿಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಕ್ಷರ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಅಗ್ರಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪುರಿಗಳು ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಪನಗಳಿಗೆಂದೇ ದತ್ತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳು. ಘಟಿಕಾಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನ್ಯಾಯ, ವೈಶೇಷಿಕ, ತರ್ಕ, ವ್ಯಾಕರಣ, ಛಂದಸ್ಸು, ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿ ಅವರವರ ಸಾಮಥ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಘಟಿಕಾ ಸಾಹಸಿ (ಘೈಸಾಸಿ), ಕ್ರವಿಂತ (ಕ್ರಮವಿತ್), ದ್ವಿವೇದಿ, ತ್ರಿವೇದಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದವಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಲೊಟಗಿ, ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ, ನಾಗಾವಿ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಘಟಿಕಾ ಸ್ಥಾನಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಸಮಕಾಲೀನ ದಾಖಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ.
 

ಧರ್ಮ

ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಬಗೆಗೆ ಉದಾರವಾಗಿಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನತೆ ಧರ್ಮ ಸಮನ್ವಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು.

ಆಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳಲು ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಥವಾ ಆಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಳಿವನ್ನು, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಸನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಸ್ತೂಪಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸನ್ನತಿ, ಬನವಾಸಿ, ಡಂಬಳ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಗಳು ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದುವು ಎಂದು ಶಾಸನಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಕದಂಬರು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದವರಾದರೂ ಇನ್ನಿತರ ಧರ್ಮಗಳ ಬಗೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನಲ್ಲದೆ ಅವರು ಬಸದಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೂ ದಾನ ನೀಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ದಾನ - ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಚಟುವಟಿಕೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಗಂಗರು, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಕಲ್ಯಾಣದ ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಹೊಯ್ಸಳರು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲಾ ಮನೆತನದ ಅರಸರೂ ವೈದಿಕ, ಜೈನ,ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಇತರ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಅಕಸ್ಮಿಕ ಎಂಬಂತೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ಆಯಾ ಕಾಲದ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಜನತೆ ಸೌಹಾರ್ದಯುತವಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಬುಕ್ಕರಾಯನ ಶಾಸನವು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.